Khi người thân bắt đầu quên: tình huống nhiều gia đình gặp phải
Viện dưỡng lão cho người sa sút trí tuệ là lựa chọn nhiều gia đình cân nhắc khi người thân bắt đầu quên. Chắc bạn từng nghe câu “già rồi thì hay quên” trong chính gia đình mình. Mẹ quên tắt bếp, bố hỏi lại đúng câu đã hỏi hôm qua.
Trong quá trình trò chuyện với các gia đình, chúng tôi gặp những tình huống này gần như mỗi tuần. Phần lớn người nhà ban đầu chỉ nghĩ đến tuổi tác, và điều đó hoàn toàn dễ hiểu.
Những dấu hiệu như quên lặp lại, lạc đường trên con đường quen thuộc hay khó diễn đạt một ý đơn giản thường bị xem nhẹ. Mỗi lần chỉ là một chuyện nhỏ. Nhưng khi các dấu hiệu này xuất hiện đều đặn, bạn nên dừng lại để quan sát kỹ.
Chúng tôi nhận thấy người làm nghề giáo dục thường nhận ra sớm hơn người khác. Họ quen theo dõi cách một người tiếp thu, ghi nhớ và diễn đạt. Bạn không cần là chuyên gia để làm điều tương tự. Chỉ cần so sánh với chính người thân vài tháng trước là đủ thấy khác biệt.
Nhận diện sớm có ý nghĩa rất lớn. Nhiều dạng sa sút trí tuệ có thể được làm chậm tiến triển nếu can thiệp đúng lúc. Gia đình cũng có thêm thời gian để chuẩn bị tinh thần, sắp xếp người chăm sóc và lập kế hoạch lâu dài.
Hiểu đúng về sa sút trí tuệ và Alzheimer để không nhầm lẫn
Sa sút trí tuệ là tên gọi chung cho nhóm triệu chứng làm suy giảm trí nhớ, tư duy và khả năng sinh hoạt hằng ngày. Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất trong nhóm này.
Khác biệt lớn nhất nằm ở mức độ ảnh hưởng. Với lão hóa bình thường, người lớn tuổi vẫn nhớ được phần lớn sự việc. Ngược lại, sa sút trí tuệ khiến người bệnh quên cả những việc vừa xảy ra và đôi khi không nhận ra người thân.
Bệnh thường tiến triển qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn đầu thường là quên nhẹ và lo âu. Giai đoạn giữa xuất hiện lạc đường, thay đổi tính tình. Giai đoạn cuối, người bệnh gần như phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc.
Chẩn đoán nên do bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa thực hiện. Nhiều nguyên nhân khác như thiếu vitamin B12, rối loạn tuyến giáp hay trầm cảm cũng gây triệu chứng khá giống nhau. Đừng tự kết luận dựa trên vài bài viết trên mạng.
Kỹ năng giao tiếp và chăm sóc người bệnh tại nhà
Khi người thân đã được chẩn đoán, cách giao tiếp hằng ngày sẽ thay đổi. Nguyên tắc quan trọng nhất là nói chuyện đơn giản, rõ ràng và kiên nhẫn. Mỗi lần chỉ hỏi một câu.
Thay vì hỏi “Mẹ muốn ăn gì?”, hãy đưa ra hai lựa chọn cụ thể: “Mẹ ăn cháo hay phở?” Người bệnh sẽ dễ trả lời hơn nhiều.
Môi trường sống cũng cần được điều chỉnh để giảm nguy cơ té ngã. Gỡ thảm trơn, lắp đèn ngủ ở hành lang, đặt tay vịn trong nhà tắm. Những thay đổi nhỏ này giúp tránh nhiều tai nạn đáng tiếc.
Duy trì hoạt động nhận thức cũng rất có ích, như chơi cờ, xem lại ảnh cũ hay xếp hình. Hãy chọn hoạt động vừa sức người bệnh để tránh cảm giác thất bại.
Kinh nghiệm từ thực tế: những sai lầm gia đình hay mắc phải
Người con thường liên tục sửa lỗi cho cha: “Cha nhầm rồi, hôm qua cha đã ăn rồi mà.” Cha càng cố cãi, càng căng thẳng. Tranh cãi gần như không giúp người bệnh nhớ ra điều gì.
Một sai lầm khác là tự chăm sóc quá sức. Sau vài tháng, người chăm sóc kiệt sức, và chất lượng chăm sóc đi xuống.
Chậm trễ tìm hỗ trợ chuyên môn cũng là lỗi hay gặp. Nếu gia đình đã bắt đầu thấy khó xoay xở, hãy cân nhắc tìm hỗ trợ sớm.
Cách chọn hình thức chăm sóc phù hợp khi tại nhà không còn đủ sức
Khi người bệnh cần giám sát liên tục, gia đình sẽ phải cân nhắc các hình thức khác nhau. Có ba lựa chọn chính: chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày và chăm sóc nội trú. Không có đáp án đúng cho mọi gia đình.
Chăm sóc tại nhà giúp người bệnh ở trong không gian quen thuộc. Chăm sóc ban ngày phù hợp khi người thân vẫn tự sinh hoạt được. Chăm sóc nội trú thường phù hợp khi người bệnh cần theo dõi suốt 24 giờ.
Khi tìm hiểu một cơ sở, bạn nên xem xét ba tiêu chí. Thứ nhất là đội ngũ có kinh nghiệm với người sa sút trí tuệ. Thứ hai là quy trình theo dõi sức khỏe và ghi chép diễn biến hằng ngày. Thứ ba là không gian sinh hoạt có an toàn và có khu vực vận động nhẹ.
Bạn nên đặt câu hỏi khi tham quan: nhân viên được đào tạo về sa sút trí tuệ như thế nào? Khi người bệnh có dấu hiệu bất thường, ai sẽ liên hệ với gia đình? Người nhà được thăm vào khung giờ nào?
Nếu bạn đang tìm viện dưỡng lão cho người sa sút trí tuệ, hãy so sánh kỹ các cơ sở theo những tiêu chí trên, thay vì chỉ nhìn vào mức giá. Bạn cũng nên tìm hiểu dịch vụ chăm sóc cho người già để hiểu rõ các mô hình đang có. Theo tổng quan về sa sút trí tuệ trên Wikipedia, đây là nhóm rối loạn tiến triển cần được theo dõi lâu dài.
Bảng dưới đây giúp bạn hình dung nhanh ba hình thức chăm sóc phổ biến:
| Hình thức | Phù hợp với | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Chăm sóc tại nhà | Gia đình có người thường xuyên ở nhà, bệnh còn giai đoạn đầu | Người chăm sóc dễ kiệt sức nếu không có người luân phiên |
| Chăm sóc ban ngày | Người bệnh còn tự sinh hoạt được, cần giám sát trong giờ hành chính | Cần đưa đón và đảm bảo buổi tối vẫn có người theo dõi |
| Chăm sóc nội trú | Bệnh tiến triển, cần theo dõi liên tục hoặc nguy cơ té ngã cao | Chi phí cao hơn, gia đình cần chủ động thăm hỏi để giữ kết nối |
Chi phí và cách lập kế hoạch tài chính cho chăm sóc dài hạn
Chăm sóc sa sút trí tuệ thường kéo dài nhiều năm, nên chi phí là gánh nặng thật sự. Các khoản thường gặp gồm chăm sóc hằng ngày, thuốc men định kỳ và hỗ trợ chuyên môn như vật lý trị liệu hay tư vấn tâm lý.
Cách ước tính đơn giản nhất là chia theo giai đoạn bệnh. Chúng tôi khuyên bạn nên dự phòng theo kịch bản tệ nhất để không bị động khi tình trạng thay đổi.
Về bảo hiểm, bạn nên kiểm tra hợp đồng y tế xem có chi trả cho khám chuyên khoa thần kinh hay không. Đừng giả định là đã được chi trả khi chưa đọc kỹ điều khoản.
Chăm sóc người bệnh và giữ gìn sức khỏe tinh thần cho người thân
Người chăm sóc thường là người bị bỏ quên nhất. Dấu hiệu kiệt sức khá rõ: mất ngủ kéo dài, cáu gắt, mất hứng thú với những việc từng yêu thích. Khi thấy dấu hiệu này, hãy nghỉ ngơi và xin hỗ trợ.
Chia sẻ trách nhiệm trong gia đình là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả. Anh chị em có thể lập lịch luân phiên để người chăm sóc có thời gian riêng.
Người bệnh cũng cần duy trì kết nối xã hội. Đừng để người bệnh bị cô lập, vì sự cô đơn thường khiến triệu chứng nặng thêm.
Vai trò của giáo dục cộng đồng trong việc nâng cao nhận thức
Nhiều người chỉ thực sự hiểu về sa sút trí tuệ khi đã có người thân mắc bệnh. Các buổi tập huấn ngắn tại khu dân cư hay trường học có thể giúp mọi người nhận diện sớm hơn.
Kiến thức chăm sóc người cao tuổi cũng nên được lồng ghép vào chương trình đào tạo kỹ năng sống. Với người đi làm bận rộn, chỉ cần dành vài buổi mỗi tuần tìm hiểu tài liệu từ bệnh viện và tổ chức y tế uy tín.
Câu hỏi thường gặp
Sa sút trí tuệ có chữa khỏi hoàn toàn được không?
Hiện chưa có phương pháp nào chữa khỏi hoàn toàn đa số các dạng sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, nhiều biện pháp có thể làm chậm tiến triển và cải thiện chất lượng sống.
Làm sao biết nên chăm sóc tại nhà hay gửi người thân đến cơ sở chuyên môn?
Bạn nên xem xét mức độ an toàn, khả năng theo dõi liên tục và sức khỏe của người chăm sóc. Nếu người bệnh có nguy cơ té ngã, hay đi lang thang và gia đình không đủ người luân phiên, cơ sở chuyên môn là lựa chọn đáng cân nhắc. Bạn cũng có thể tham khảo những kỹ năng cần chuẩn bị trong lĩnh vực chăm sóc.
Người chăm sóc cần chuẩn bị kiến thức và kỹ năng gì?
Bạn cần hiểu về triệu chứng của bệnh, kỹ năng giao tiếp kiên nhẫn và cách tạo môi trường an toàn. Biết tự chăm sóc sức khỏe tinh thần của mình cũng quan trọng không kém.
Khi nào cần đưa người bệnh đi khám chuyên khoa ngay?
Bạn nên đi khám sớm khi triệu chứng xuất hiện nhanh, người bệnh đột ngột thay đổi ý thức, hoặc có té ngã, sốt cao kèm lú lẫn.